Kiedy rodzic widzi, że z nastolatkiem dzieje się coś trudnego, naturalną reakcją jest chęć szybkiego działania. Pojawia się myśl: trzeba znaleźć specjalistę, umówić termin, pomóc zanim będzie gorzej. A potem nastolatek mówi: „nie chcę”, „nie potrzebuję”, „dajcie mi spokój” albo po prostu milczy.
Taka odmowa może być dla rodzica bardzo obciążająca. Można poczuć bezradność, złość, lęk, a czasem też poczucie winy: „może za późno zareagowałem”, „może źle to powiedziałam”, „może gdybym mocniej nacisnął, byłoby lepiej”. Warto jednak pamiętać, że nastolatek nie chce iść do psychologa z różnych powodów – nie zawsze dlatego, że nie cierpi, nie widzi problemu albo chce zrobić rodzicowi na złość.
Czasem odmowa jest sposobem ochrony siebie. Czasem próbą zachowania kontroli. Czasem lękiem przed oceną, wstydem albo niepewnością, co właściwie dzieje się w gabinecie psychologa. Ten tekst jest dla rodziców i opiekunów, którzy chcą pomóc, ale nie chcą zamienić rozmowy o wsparciu w kolejną walkę.
Dlaczego nastolatek może nie chcieć iść do psychologa?
Dla dorosłego konsultacja z psychologiem może wydawać się rozsądnym krokiem. Dla nastolatka może brzmieć zupełnie inaczej: jak dowód, że „coś jest ze mną nie tak”, jak kara, jak kontrola albo jak sytuacja, w której obca osoba będzie zadawać zbyt trudne pytania.
W okresie dorastania bardzo ważne staje się poczucie wpływu. Nastolatek może jednocześnie potrzebować dorosłych i mocno bronić się przed tym, żeby to oni decydowali za niego. Dlatego zdanie „umówiłam cię do psychologa” może zostać odebrane nie jako troska, ale jako przekroczenie granicy. Nawet jeśli intencja rodzica jest dobra.
Odmowa może też wynikać ze wstydu. Młoda osoba może bać się, że nie będzie umiała powiedzieć, co czuje, że zostanie oceniona, że psycholog powie wszystko rodzicom albo że rozmowa potwierdzi jej najgorsze myśli o sobie. UNICEF w materiale o rozmowach z dziećmi o zdrowiu psychicznym podkreśla znaczenie słuchania bardziej niż mówienia oraz zaczynania rozmowy w spokojnym momencie, a nie wtedy, gdy emocje są już bardzo wysokie. Więcej można przeczytać w materiale UNICEF o rozmowie z dzieckiem o zdrowiu psychicznym.
Jeśli chcesz zobaczyć, jak opisuję samą formę wsparcia dla młodych osób, możesz też zajrzeć na stronę psycholog dla młodzieży. Ten wpis nie zastępuje tej podstrony, tylko rozwija konkretną sytuację: moment, w którym rodzic widzi potrzebę pomocy, ale nastolatek jeszcze nie jest gotowy.
Odmowa nie zawsze oznacza brak problemu
To, że nastolatek mówi „nie chcę iść do psychologa”, nie oznacza automatycznie, że wszystko jest w porządku. Może oznaczać, że problem jest dla niego zbyt trudny do nazwania. Może też oznaczać, że nie ufa jeszcze samej sytuacji rozmowy z obcą osobą.
Czasem młoda osoba naprawdę nie widzi potrzeby pomocy. Czasem minimalizuje trudność: „wszyscy tak mają”, „to nic”, „przejdzie mi”. Czasem broni się ironią, złością albo wycofaniem, bo łatwiej powiedzieć „nie przesadzajcie” niż „boję się, że nie dam rady”. Rodzic widzi wtedy zachowanie, ale nie zawsze ma dostęp do tego, co dzieje się pod spodem.
Warto też pamiętać, że zdrowie psychiczne nastolatków nie jest tematem marginalnym. WHO wskazuje, że globalnie około jedna na siedem osób w wieku 10-19 lat doświadcza zaburzenia psychicznego, a depresja, lęk i zaburzenia zachowania należą do ważnych przyczyn trudności i niepełnosprawności w tej grupie wieku. Więcej danych znajduje się w materiale WHO o zdrowiu psychicznym nastolatków.
To nie znaczy, że każdy smutek, bunt albo wycofanie od razu oznacza poważny kryzys. Oznacza raczej, że warto uważnie patrzeć na zmianę: czy nastolatek wycofuje się z relacji, traci zainteresowania, śpi zupełnie inaczej niż wcześniej, przestaje radzić sobie w szkole, coraz częściej reaguje złością albo mówi o sobie z dużą surowością. Jeśli nie wiesz, czy dana trudność mieści się w zakresie wsparcia, pomocna może być strona dla kogo jest pomoc psychologiczna.
Jak rozmawiać z nastolatkiem bez nacisku?
Rozmowa o psychologu nie musi zaczynać się od przekonywania. Czasem lepszym początkiem jest ciekawość: „Widzę, że ostatnio jest ci trudniej. Nie chcę cię zmuszać, ale chcę zrozumieć, co się dzieje”. To zdanie nie rozwiązuje wszystkiego, ale zmienia ton. Zamiast „wiem, czego potrzebujesz”, pojawia się „chcę cię usłyszeć”.
Nacisk często uruchamia opór. Nastolatek może wtedy bronić nie tyle samej odmowy, ile swojego prawa do decydowania o sobie. Dlatego warto odróżnić dwie rzeczy: troskę rodzica i sposób, w jaki ta troska zostaje przekazana. Można mieć bardzo słuszne obawy i jednocześnie mówić tak, że druga strona słyszy głównie kontrolę.
Pomocne bywa nazwanie celu rozmowy. Nie: „idziemy do psychologa, bo tak będzie najlepiej”, tylko: „chciałbym, żebyś miał miejsce, w którym możesz porozmawiać z kimś spoza domu”. Albo: „nie chodzi o to, żeby ktoś cię oceniał, tylko żebyś nie musiał wszystkiego dźwigać sam”. Takie zdania nie gwarantują zgody, ale zmniejszają poczucie zagrożenia.
W rozmowie warto zostawić nastolatkowi choć trochę wyboru: czy chce najpierw przeczytać, jak wygląda pierwsze spotkanie, czy woli zobaczyć stronę osoby, do której miałby pójść, czy chciałby, żeby rodzic najpierw sam skonsultował sytuację. Można też pokazać tekst o tym, jak wygląda pierwsza wizyta u psychologa, bo czasem mniejszy lęk zaczyna się od mniejszej niewiadomej.
Co może zrobić rodzic, zanim nastolatek będzie gotowy?
Rodzic nie zawsze ma wpływ na to, czy nastolatek od razu zgodzi się na konsultację. Ma jednak wpływ na klimat rozmowy, sposób reagowania i to, czy temat psychologa stanie się straszakiem, karą albo symbolem porażki. To ważne, bo czasem gotowość młodej osoby pojawia się dopiero po kilku spokojnych rozmowach, a nie po jednej mocnej interwencji.
Można zacząć od własnej konsultacji rodzicielskiej. Nie po to, żeby „naprawić nastolatka za jego plecami”, ale żeby uporządkować sytuację, lepiej zrozumieć możliwe mechanizmy i sprawdzić, jak rozmawiać dalej. Taka rozmowa może pomóc rodzicowi odróżnić, co wymaga pilnego działania, a gdzie potrzebne są cierpliwość, granice i uważność.
Czasem dobrym krokiem jest też spokojne pokazanie młodej osobie, że wsparcie psychologiczne nie jest karą. Można powiedzieć: „Nie musisz teraz decydować. Możemy najpierw sprawdzić, jak to wygląda”. Albo: „Jeśli nie chcesz rozmawiać ze mną, możemy poszukać kogoś, z kim będzie ci łatwiej”. Dla nastolatka ważne może być poczucie, że nie traci całkowicie wpływu.
Jeśli chcesz zobaczyć, na czym opiera się mój sposób prowadzenia rozmowy, możesz przeczytać stronę jak pracuję. W pracy z młodą osobą ważne jest nie tylko to, „co jest problemem”, ale też tempo, poczucie bezpieczeństwa i ostrożne budowanie zaufania.
Kiedy nie warto czekać?
Nie każda odmowa nastolatka wymaga natychmiastowego alarmu. Są jednak sytuacje, w których nie warto odkładać szukania pomocy tylko dlatego, że młoda osoba mówi „nie chcę”. Jeśli pojawia się bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, samookaleczenia, wypowiedzi o chęci zniknięcia, myśli samobójcze, przemoc, silne odcięcie od rzeczywistości albo nagła, bardzo duża zmiana funkcjonowania, potrzebna jest pilna reakcja dorosłych.
W takich sytuacjach rozmowa o zgodzie na konsultację nie jest zwykłą rozmową o preferencjach. Najważniejsze staje się bezpieczeństwo. Można wtedy korzystać z pilnej pomocy: numeru alarmowego 112, SOR-u, izby przyjęć, pogotowia ratunkowego albo najbliższej dostępnej formy specjalistycznego wsparcia.
W mniej nagłych, ale niepokojących sytuacjach warto skonsultować się z psychologiem, psychiatrą dziecięcym, lekarzem rodzinnym lub innym specjalistą, który pomoże ocenić, jaki krok będzie adekwatny. Rodzic nie musi sam wiedzieć wszystkiego. Czasem pierwsza konsultacja służy właśnie temu, żeby spokojniej zobaczyć, co jest potrzebne.
Pierwsza rozmowa nie musi być wielką decyzją
Dla rodzica psycholog może oznaczać pomoc. Dla nastolatka może oznaczać nieznane. Dlatego warto odczarować sam początek: pierwsza rozmowa nie musi od razu oznaczać długiej terapii, zobowiązania ani mówienia o wszystkim. Może być spotkaniem, w którym młoda osoba sprawdza, czy taka forma rozmowy jest dla niej możliwa.
Nie trzeba mieć idealnych słów. Nie trzeba wiedzieć, od czego zacząć. Nie trzeba od razu ufać w stu procentach. Zaufanie często nie pojawia się przed pierwszym spotkaniem, tylko stopniowo – w kontakcie, w którym ktoś może doświadczyć, że nie jest oceniany ani ponaglany.
Jeśli jesteś rodzicem i widzisz, że ten temat dotyczy Waszej sytuacji, możesz skorzystać ze strony kontakt i napisać krótko, co się dzieje. Spotkania odbywają się stacjonarnie w Bydgoszczy oraz online. Nie trzeba mieć wszystkiego poukładanego przed pierwszą wiadomością.
